TE A’AI NO ROTUI ( e toru faanahoraa)

TE A’AI O NA OFA’I TERE :
Tatara hia mai mai roto mai i te puta Société polynésienne
no te avae mati o te matahiti 1917
Fa’ati’a hia mai e te ho’e ta’ata pa’ari no PAPETOAI
Papa’i hia e te vahine ra o Tetua a Tefa’afana)

I muta’a ra , ua tui te ro’o o te moua Rotui no tona he‘euri rahi e tona nehenehe .Te ti’a piri ra te mou’a Rotui e te mou’a Tohi’e’a.

‘Opua ihora to’o toru na Aito no raro mata’i e ‘eia i teie mou’a e afa’i atu i raro matai.
I te ho’e po uriuri pa’o, tipae a’e nei ratou i Moorea.

E piti tae’ae e te tuahine.

Marei ihora i te mou’a i te ho’e taura pa’ari maita’i . A huti noa ai te tuahine i te hope’ara’aa o teie taura, te tura’i maira ia o na tae’ae mai te murira’a o teie mou’a.
He’e ri’i maru ihora te mou’a.

Are‘a ra i te fenua Moorea, te vai nei te ho’e ‘aito vahine e mana rahi o tona.
Iana i ‘ite e te ‘eia hia nei te mou’a , a’aoa ihora ‘oia mai te moa ra te huru.
Mana’o ihora te mau aito no raro mata’i e ua tata’i ao. Faa’ea ihora i ta ratou opuara’a.

Riro mai nei na tae’ae ei to’a . Ia hi’o hia teie na to’a ,e au i te hoho’a mata ta’ata ,e, e piti metera i te teitei.
E te vai noa nei a teie nau to’a i Opunohu o te pi’i hia o na OFA’I TERE .
Are’a o te tuahine ra, ua riro atoa oia ei to’a i roto i te ava i Taareu e ua topa hia tona i’oa e: o TO’A MA’O.

E no reira te mou’a Rotui i ti’a mai ai i te pae tahatai o Opunohu.

    TE A’AI NO ROTUI  

( heheu hia mai mai roto i te feti’i ta’ata TAU E MAHA I TE RA’I o te huaa’i ia a teie Ari’i Vahine o TEREMUURA. Are’a o te mau parau pa’ari ,ua vai mai na roto i te mau pehepehe, te mau tarava e te mau himene ruau na reira atoa te mau ute o ta teie feti'’i ta'ata i ore roa i ha'amoe noa ae.Fatu hia teie a’ai e te feti’i ta’ata o Tau e maha i te ra’i .Ti’a’auhia ‘e  te  orero ra Rurua Maurice ‘oia o Rotui tane.

I muta’a ihora, i te tau ‘auiui te ti’a piri na mou’a o Tohi’e’a e o Rotui, e mou’a ruperupe mau te mou’a Rotui e te nehenehe.
Te noho ra te ho’e Ari’i Vahine o TEREMUURA tona i’oa i ni’a i teie mou’a.
E vahine purotu e te mana rahi i ni’a i tana mau piri oia te Iihi nato, te Maire ma’a toru, te Pua’ura, te Aute u’umu ,te Hinano’ura e te Nohaura,

No te nehenehe e no tona mau mana i ‘opua ai o na aito to’o toru no raro matai no te fenua no Raiatea, e haere mai e ‘eia i teie Arii vahine e tona mau piri.

Tere mai nei ratou na ni’a i to ratou va’a i te ho’e po poiri e te manino e tipae atura i Opunohu. Marei ihora i te tara o te mou’a , ta’amu ihora i te hope’ar’a o te taura i te tamuri o te va’a o te tuahine.
A huti noa ai na taeae , te hoe noa ra te tuahine.
‘Aueue ihora te mou’a, tupu ihora te mau horo , he’e ihora te mou’a, tere ihora.

Hiti mahuta ihora te Arii Vahine,, pi’i atura i tona ‘aito oia o Tane i te rima puai :
E Tane , e aha teie ?
Pahono maira o Tane e: ‘Eiaha ‘oe e ha’ape’ape’a ua hahi o ratou i te tipae ra’a mai.

No tona mana’o fe’a’a, fa’aara iho ra oia i te mau manu o te reva o te raatira hia e Nohaura e ia maniania.
Are’a o Tane , no te he’e o te mou’a, ‘ou’a atura i ni’a i te a’au e tape’a ihora te mou’a i tona na rima puai. Mau ihora te mou’a.

No te rahi o te maniania o te nu’u o te reva mana’o ihora na Aito to’o toru no Raiatea e  ua tataiao. Fa’aea ihora i te huti e te hoe.
Riro a’era ratou ei to’a. o na OFAITERE i tahatai
o TO’A MAO i roto i te ava i TA’AREU.

Are’a o Tane oia te hi’ohi’o e te tia’i o te mou’a, ua riro ato’a ‘oia ‘ei to’a oia o TO’ATANE i nia te a’au i Pihaena i ni’’a i teie vahi o tei parau hia e o PI'OPI'O.

TE A’AI NO ROTUI

I te matahiti 1979 e tae noatu i te matahiti1980, ua tupu te hoe tuatapapara’a i rotopu i te feti’i ta’ata TAU E MAHA I TE RAI arata’i hia e RURUA Maurice, te Pupu Arioi, e te fare ha’apiira’a no Paopao Hi’opoa hia teie arata’i ra’a e te feia pa’ari orero parau o Matarau no Moorea, o Parau rahi no Raiatea e o Matahira no Paopao.
Ua ruru hia te feti’i ta’ata no Pihaena, e ua horoa mai te vahi o ta ratou i ite no teie a’ai . I muri mai ua reva atu teie mau ta’ata atoa ape’e hia e te mau tamarii o te Fare ha’apiira’a i raro mata’i .
O Opoa i Raiatea te vahi i tapae hia ; Tupu atura te mau farereiraa e te feia pa’ari no Opoa. Faatu’at’iati atura i te mau ite, te mau parau e te mau tapa’o e vai noa nei a.
O te a’ai ia i o tei papa’i hia i roto i te puta TEREMU’URA
Ua tere to’a hia i Taha’a na ni'a i te parau e o Hiro o tei tere mai e 'eia ia Rotui.
I roto i te mau tuatapara’a i rave hia i Moorea (na ni'a i te mau tapa’o) e i raro mata’i, aita roa e tapa’o e fa’aite ra e ua tere mai o Hiro e eia ia Rotui.

Ho’e hi’ora’a :
I roto i te mau fa’ati’ara’a e vai nei i Opunohu a nei, i Pihaena a nei, aita roa te parau o Hiro i faahiti noa ae hia . Te nao ra e : e na Aito to’o toru o tei tere mai …… e ,o to ratou mau tapa’o o teie e vai nei i Opunohu.
Are’a o Hiro aita oia i pohe i Opunohu e aore ra i Moorea. Te vai nei ra tona ofai tapa’o i te vahi i mate ai oia.

TEREMU’URA

I I muta’a ihora i te tau auriuri i te fenua ra o Aimeho, te ti’a piri ra e piti na moua o Tohi’e’a e o Rotui.

E mou’a nehenehe mau o Rotui e te ruperupe.

Te noho ra te ho’e Arii Vahine o TEREMU’URA tona io’a i ni’a ia Rotui.

E Arii Vahine purotu mau oia. Te vai nei tana mau fa’anehenehe : te Hinano ura, te pua ura, te maire

ma’a toru, te aute u’umu, te i’ihi nato ; o tei riro atoa ei piri na na .
Te piha’a ra ua riro ia ei hipahipa raa o nona.
Teie te rima raverave o Teremu’ura :
Te Noha’ura, te ra’atira no te nu’u o te reva
Na maeha’a o Teava e o Teavau te tia’i i te tumu o te mou’a i nia i te marae o Tevairoa.
I tahatai o Tane ia te tia’i e te ti’a ra oia i ni’a i te marae o Atita’ihae.
E na te pahu i Pererau e fa’a’ara te parau 'api a te Arii vahine i te nuna’a no Piha’ena.

I te reira iho a anotau, i te hoe po ru’iru’i maita'i e te manino o te iriatai, tere mai ra e toru na aito puai no te hoe fenua i raro.
Teie to ratou ioa :
O Moro ura i te Ra’i  ,

o Ruea i te Ra’i e 

o Manava Raia i te ra’i 

no te pû marae no Vaeara’i i Opoa.
E inaha opua iho ra ratou e haere e eia ia Rotui no te rahi o tona nehenehe e tona mau piri.

Tei te iriatai ra’a ra , i ite atu ai o Teremu’ura i teie mau aito i te tere ra’a mai. Parau atu ra oia i tona teuteu ia Po’ohinu : A fa’aue na i te nu’u o te reva e a maniania.

Pahono atu ra tona teuteu : E te Arii Vahine, eiaha roa oe e hja’ape’ape’a ua hahi o ratou i te tere ra’a mai na Ta’areu.

Tipae iho ra ratou i tahatai i Opunohu, fa’aineine a'e ra i ta ratou taura toru fenu o PO AI ROA no RAIATEA e marei atu ra i te tara o Rotui.
Tei te tamuri o te va’a o TE ARA MAORO HITI NUI te ta’amu ra’a hia te hopea o te taura. Ta’o ihora na aito i to raua tuahine : A hoe !
Hoe iho ra oia e te huti roa ra na tuane.

I te reira iho a taime o te ho’e haruru u’ana rahi o tei fa’aro’o hia. Ua tupu te mau horo rarahi, tahe ihora te pape Vaitau e tae noa tura i te muri a vai i Afa.
Hiti ma'ue atu ra te Ari’i Vahine : te tere nei tona ai’a. Fa’aue atu ra oia i te Noha e ia ta’o atu i te mau nu’u o te reva e a maniania.Te rupe, te aupoa, te ra’o, e tae noatu i te tahi atu mau manu o te po. Hiohio atu ra, ta’i ta’i atu ra, oto oto atu ra mai te anau tamari’i.
Te ta’i noa ra te mau nu’u o te reva pahono atu ra te Noha ia Teremu’ura : Eiaha oe e ha’ape’ape’a e te Ari’i Vahine tei tahatai o Tane ua ara te aito.

I te reira taime ua ite o Tane e te eia hia nei tona aia . Ou’a a'e ra oia i tai, fariu mai ra i ni’a ia Rotui e ua turu tona na rima puai no te tape’a i te mou’a.
A huti noa ai na aito to’o toru, mau ihora te fenua.
A huti noa ai ratou i te moua, te tape’a noa toa ra o Tane. E aore roa i nu’u faahou.

Ua mana’o, ua maere te mau aito e ua tataiao no te mea ua puai roa mai te mau otooto e te ta’ihio a te mau Noha e tona mau nu’u.Pi’i atura na aito i to raua tuahine o tei tae i roto i te ava i Taareu , na’o atura :- A fa’aea i te hoe !
Pahono maira te reo : E no te aha ?
Na’o atura raua : Ua fatata i te ao , e fa’aea tatou e tia’i i te ru’i i mua !

Ua fa’aro’o ato’a mai o Tane i ta raua pi’ira’a. Aita ra oia i ho’i i uta ua araara noa oia ma te mana’o fe’a’a e ua tae roa i te tataiao.

Riro atu ra na aito to’o toru ei to’a :
TAHUMATE i te pae ava no TA’AREU
O PINA’I e o OPOA i tahatai i Opunohu
O tei pi’i atoa  hia i muri mai o na OFA’I TERE e o TO’AMA’O

Are’a ra o Tane i ni’a i tona mana’o fe’a’a ua riro ato’a oia ei to’a oia ia o TO’ATANE i Pihaena

TE 'A'AI NO MOU'A PUTA

(Ua tuatapapahia teie 'a'ai i te area matahiti 1980;ua amui mai o Papa Paraurahi,papa Matarau, papa Harris, mama Thérèse Jones ...e te pupu arioi. Teie ia o tei tape'a hia mai ia au i te mau tapa'o e vai ra i Tahiti e i Moorea)

TUHAA MATAMUA: TE OHO MATAMUA:

I mutaa iho ra i te tau 'auriuri, i te mata'eina'a e te taha fenua ra o FATUTIRA, o TA'IHIA te arii nui.

Tei roto ia na te mana no te faatere i te vaa mata'einaa.Tei roto ia na te mana a te mau tahu'a ia au i te faanahoraa a te atua Tane i haamori i tera ra anotau.

Ia au i te peu o tei matauhia, i te tau auhuneraa, e pûpû te vaa mata'einaa te oho matamua na te atua. Na te ta'iraa pahu e faa'ite i te vaa mata'einaa o tei ruru i ni'a i te tahua o TE-TI'ARAA-O-PERE, te tere mai nei te vaa, o te afa'i te oho i mua i te aro o TA'IHIA-ARII.

Inaha, ua 'ore te ta'iraa o te pahu e ua tupu te maere i roto i te arii e tae noa atu i te vaa mata'einaa.

Na REHIE-TOA i tape'a te oho matamua na roto i te hinaaro e te hia'ai a tana vahine o HUAURI. Ua tô ho'i 'oia i to raua matahiapo.

Ruru iho ra o TA'IHIA-ARII i te Toohitu, te hui matahiapo e te Atutoa i ni'a i tona paepae. E teie te uiraa hope'a a TA'IHIA-ARII i te tahu'a nui ra o ARUE-ITE-FATU-NUI:

''Ua tape'a hia te oho matamua. E topa anei te utu'a i ni'a i te vaa mata'einaa?''

Teie te pahonoraa a te atua na roto i te vaha o te tahu'a:

''O REHIA-TOA te tumu o te fifi.E topa ihoa te utu'a i ni'a iana.''

Ti'a atu ra o TA'IHIA-ARII i mua i te aro o te vaa mata'einaa mai te faa'ite atu i te pahonoraa a te atua e tana iho poro'i tamarû:''A ho'i ma te hau!''

Fanau atu ra o HUAURI i ta raua matahiapo o HINA. Ua paari a'e ra.

I reira te tupuraa tona mana'o e haere 'oia e mata'ita'i i te hinuhinu o te mou'a e te heeuri o te faa.Tupu iho ra te ho'e ohipa i ni'a iho i tona tere. Farerei a'e ra o HINA i na vahine tahutahu no te mou'a ra o TAHUAREVA.

Arata'i hia atu ra 'oia i ni'a i te ho'e mato tarere, turai hia atu ra 'oia i raro, mate atu ra. Ua riro taua mate nona ra ei faatupuraa i te UFI TUMU no te mou'a. Ua tia'i na metua, ua imi i ta raua tamahine, aita i itea hia.

Tô faahou iho ra o HUAURI i te piti o ta raua tama. I reira tona parauraa:

''Te hia'ai nei au i te ufi o te mou'a!''

Te tumu ia o te tere o REHIA-TOA i ni'a ia TAHUAREVA. I reira tona farereiraa i na vahine tahutahui. Ua ui mai ra:

'' E aha te tumu o to 'oe tere?

-''Te imi nei au i te ufi o te mou'a!''

Arata'i hia atu ra oia i te hiti o taua mato ra, faaite hia atu ra:''Tera i raro te tupuraa o te ufi ta 'oe e imi nei!''

Pou atu ra o REHIA-TOA i te tumu o te mato,heru atu ra i taua ufi ra. I reira taua ufi ra na vahine tahutahu ra i te tura'iraa atu i te ho'e ofa'i i ni'a iho iana.

E teie te reo hope'a hope'a o REHIA-TOA:

'' Ua 'ite hia e au te mâ'a ta ta'u vahine i hia'ai. Aita ra 'oia i 'amu''

Ua riro ho'i 'oia ei FAU TUMU no te mou'a.

Ua tia'i te metua vahine, ua imi i tana tane, aita ra i iteahia.

Opua iho ra o HUAURI e faaru'e ia FATUTIRA, e ho'i na te roaraa o te fenua i OUTUMAORO, ia fanau 'oia i ni'a i tona iho pû marae ia PU-TIARE-I-TE-URU-OFA'I. Inaha, ua fanau iho ra oia i tana tama. Aita ra ho'i oia i faatopa i te i'oa no te mea e 'ere te hoho'a taata. Pûpû atu ra i taua tama ra i mua i te aro o te atua. E teie tana i poro'i:

"E TAAROA,e! A rave i ta'u taiti.Mai te mea e, e hoho'a varua ino, a tape'a atu i roto i to oe ao. Mai te mea e, e hoho'a taata, a here iana, e tae noa atu i tona paariraa, afaaho'i mai iana i roto i teie nei ao."

TUHAA PITI: PAI-A-HUU, PAI-A-RAI

Faa'ue iho ra o TAAROA i te nuu atua ia haere i PU-TIARE-I-TE-URU-OFA'I e moemoe i te taotoraa o taua tama ra.Mai te peu e, e ta'oto tiraha, taparahi haapohe, tapupu e hitu tuhaa, faaru'e. Mai te peu e e ta'oto tipapa, ta'iri iana e hitu ta'iriraa. Ia ara ana'e mai, ahari e mata taehae , taparahi haapohe, ahiri e mata 'ata'ata, a rave mai.

I te ho'iraa mai te nuu atua e te tama na te marae ra, na te ho'e i roto ia ratou i haere e faa'ite ia TAAROA e ua tipapa te tama, e 'ita e hitu ta'iriraa, ua ara mai, mai te mata 'ata'ata.

Faa'ue faahou iho ra o TAAROA i te nuu atua ia faati'a hia ho'e fare potee, ei nohoraa no te tamiti, mai te haapae atu i te mâ'a no ni'a. Ua rave te mau nuu atua ia au i te faa'ueraa.Ua paari te tama i roto i te fare tei faataahia nona. Inaha, ofati atu ra '"oia i te tapu, ua 'amu ho'i oia i te mâ'a no ni'a.

Riroi atu ra o TAAROA. I reira to TAAROA amuiraa i te nuu atua no te farerei i te tama:

''Ua ofati 'oe i te tapu. Ua 'amu 'oe i te mâ'a no ni'a."

Teie te pahonoraa:

"Ua haavare 'oe ia'u!"

-"E tamaiti mau 'oe na REHIA-TOA!"

I reira to TAAROA faaiteraa i te tama te 'a'ai no tona tuahine e tona metua. I reira ato'a to te tama aniraa ia faaho'ihia ona i roto i te ao o tona metua.E teie te pahono:

"Te haama'iri nei au i to 'oe i'oa, o PAI-A-NUU, PAI-A-RA'I. E te horo'a atu nei au teie maro ei tapa'o no te toa. A ho'i ra i roto i te ao o to oe na metua!"

TUHAA TORU: PAI-TOA-A-REHIA

Ho'i mai nei o PAI i te vahi ta tona metua vahine i pûpû iana, oia o PU-TIARE-I-TE-URU-OFA'I. Inaha aita tona metua vahine i reira. Haere atu ra oia i te mata'einaa ra o FATUTIRA e te taa matamua tana i farerei, o tona iho metua vahine. Na te hoho'a o PAI i faa'ite ia HUAURI e e tamaiti ihoa oia na REHIA-TOA, i ma'iri ai tona ioa o PAI-TOA-A-REHIA. Haere atu ra o HUAURI e faaara i te mau fetii ia putuputu ratou i ni'a i te marae fetii.

Pa''uma atu ra o PAI-TOA-A-REHIA i ni'a i te mou'a ra o TAHUAREVA, taparahi atu ra i na vahine tahutahu. I reira tona ite raa te tafifi ra te UFI TUMU i ni'a i te FAU TUMU. Pou atu ra oia i raro e ua heru atu ra oia i te ufi, taâ'a iho ra i te FAU TUMU. Tapu iho ra i te omou e ua tarai te tumu ei omore nana e ua tamau iho ra te ivi-tua o na vahine tahutahu i ni'a i te hi'u o taua omore ra.

Ho'i mai nei o PAI, tanu ihora te 'auru o te fau i te muriavai, haere atu ra oia i ni'a i te marae fetii. Ua putuputu te opu fetii i ni'a i taua marae ra.

Omua iho ra o HUAURI ma te parau e:

''Teie te opu fetii ia au i ta oe faa'ueraa!''

Haamaita'i atu ra te metua vahine ia TAAROA no te fariiraa i tana tamaiti e ua faaho'i mai. Ua ti'a a'e ra o PAI i ni'a, e teie tona reo:

'' Te haamauruuru atu nei au i te opu fetii e tae noa atu i to'u metua vahine o tei amui mai ia tatou. Te topa nei au te i'oa o teie marae o PURE ORA. Ia riro teie marae ei haamoriraa na tatou ia TAAROA.

Te ti'a nei au i ni'a iho te ti'araa o to'u nei metua tane ia REHIA-TOA. O PAI-TOA-A-REHIA te i'oa o ta'u e amo i ni'a i teie marae ei haamana'oraa i te hau o to'u metua tane''

Rave atu ra o PAI-TOA-A-REHIA te omore o tana i tarai, haama'iri atu ra te i'oa o taua omore ra:O RU-FAU-TUMU , e haamoe atu ra oia ia RU-FAU-TUMU i ni'a i te ahu o PURE ORA . Pûpû atu ra o PAI-TOA-A-REHIA te UFI TUMU ia TAAROA ia riro ei mâ'a na te mau u'i ato'a.

Na te ta'iraa 'u'ana o te pahu i PURE ORA i faaara te vaa mata'einaa no FATUTIRA. Tupu iho ra te maere rahi i roto i te arii e tae noa atu i te vaa mata'einaa.

Faaue iho ra o TA'IHIA-ARII i tana mau teuteu ia haere e farerei i te tahu'a nui ra o ARUE-ITE FATU -NUI. Teie te, pahonoraa a te tahu'a:

''Te ta'iraa pahu ta outou i faaroo a'e nei, no te faa'iteraa ia e ua ho'i mai te tamaiti a REHIA o tei haapohe huna hia na te rima roa.

Ua ui mai ra te arii:

''No hea teie tama?''

Ua pahono mai ra te tahua:

''Ua tahuna te vahine a REHIA-TOA i teie tamaiti e ua ani ona i tona iho atua ia TAAROA, e faaora i tana tamaiti.

O te nuu atua tona metua tavai.''

I reira na toa e hitu no te taha fenua ra o FATUTIRA te ti'araa ma te parau e:

''Ananahi tatou e ite ai e tamaiti mau anei teie na REHIA. E fâfâ tatou i tona puai. Na roto ia i te aroraa, e itehia ai!''

Tei ni'a i te tahua o TE-TI'ARAA-O-PERE, na roto i te 'aroraa a PAI i na toa e hitu, te itaraa hia e tamaiti mau oia na REHIA. Aita o RUA-OFA'I, te toa hope'a, i mate roa atu ra, tatarahapa atu ra o PAI-TOA-A-REHIA:

'' Ua hape au i te taparahiraa ia oe no te mea e tamaiti au na te atua ra o TAAROA. Te mana o te Atua TAAROA teie i roto ia'u nei. Ua hape au i te taparahiraa ia 'oe!''

I reira, ua tui te roo o PAI-TOA-A-REHIA.I reira ato'a te ma'iriraahia te i'oa o te faa rahi ra o FATUTIRA: te faa o A-TAAROA.

TUHAA MAHA: PAI TUA RERE

Ho'i mai ra o HUAURI i OUTUMAORO i MANO-TAHI I PU-TIARE-I-TE -URU-OFA'I.

Tamatamata atu ra o PAI-TOA i te pee o tana omore.Tâpû atu ra oia i te ho'e faratea ei omua i taua omore ra, ia ore ia puahia. I reira tona hereraa mai. I OUTUMAORO tona metua vahine te a'oraa i tana tamaiti:

''E PAI e, vaiho ta oe omore,

E 'ere te oraraa tama'i i te oraraa 'oa'oa e te hau

A haere i to tupuna, ia HAU-RUIA ra,

Ia haapii hia oe i te parau o te aroha e te parau mau,

Te parau ti'a e te hau.

Ia ite hia ta oe faatereraa hau i ni'a i to oe iho fenua!''

I reira o PAI-TOA i te ti'araa i te 'oti'a o te fenua ra o TEFANA-I-AHURA'I, i te otu'e ra o FANATEA, i ni'a i te ho'e ohi'a mou'a o tei parau hia o TE-REI-A-VARUA oia ho'i te hi'u i TATA'A.

Hi'o atu ra o PAI-TOA ia MOU'A TAPU i te fenua ra o AIMEHO-NUI-I-TERA-RA-VARU, i pehe ai oia e:

''HONO'URA e, a rave na 'oe i te rau 'ape,

I ni'a i to taua ra paepae ia TARAA-TINI-RAU i te faa i A-TAAROA,

A tahiri na oe i te mata'i ra o MAOA'E

Ia pee te rupehu i ni'a i te fenua AIMEHO

Potua i te rai vetea e, potua i te rai vetea e,

Maoa'e te mata'i i ta'u omore ia RU-FAU-TUMU no A-TAAROA

Te TEVA-I-UTA, te TEVA-I-TAI, te TEVA-RARIRARI

Te PORIONUUe, a hi'o na ia RU-FAU-TUMU.

Ua feto'ito'i te are o te moana

Ua ruperupe te hupe o te mou'a

RU-FAU-TUMU e RU-FAU-TUMU e, afa'i na 'oe i to'u nei roo i ni'a i te fenua AIMEHO

Te omore teie a PAI-TUA-RERE, no te faa ra o A-TAAROA.

Te tamaiti a te arii no A-TAAROA o ARII-TAUA

No oe te roo o ta'u e amo nei

E faaite raa i te u'i amuri atu

O RU-FAU-TUMU te i'oa i te omore

I Pati'a hia i AIMEHO

E ore roa te reira roo e mo'e e tae noa atu i te mau u'i ato'a

RU-FAU-TUMU e, RU-FAU-TUMU e,

Peipei na vau ia oe i te otu'e TATAA

I reira ho'i au e faaineine ai i te patiaraa i AIMEHO

E PAI e, a vero, e PAI e, a vero!

Patia na vau ia RU-FAU-TUMU i ni'a i te mou'a tapuhia

Rûrû te ta ta'i o RU-FAU-TUMU na ni'a i te tua 'aivi

TUA-RERE i te pô, TUA-RERE i te ao

O MARAMA-NUI ho'i, ua he'e.

Te 'oto noa ra re vahine HEI-PUA,

Te u'i rairai, ua fati

MARAE TAPÛ E, ua tini taua i te 'aito no A-TAAROA.

 (Pehepehe a PAI: Bulletin des oceanniennes n° 028 de dec. 1928Pp 170-171-Transmis par M.Kemori qui le tenait de Me THURET)

A’ai no Tohi’ea

E maehaa ta te Arii o Afareaitu i fanau. Ia au i te faanahoraa a te Maohi, te tamarii matahiapo te mono i te ti'araa o te metua tane.Ua fe'a'a te mana'o o te metua tane, i te mea, te tamarii tamahine te matahiapo.

No te tamaroa te ti'araa, aita ra te tupuraa o te ohipa i au i te peu i matauhia. Ua hurue te faatereraa i mana'ohia no raua. Na te taea'e o te Arii i rave i te tamaroa.E piimato rahi oia no Aimeho.Ua haapii oia i te tamaroa i te peu no te pa'i'uma mou'a e no te miriraa e te haamo'eraa i te tino pohe o te mau aito.

Are'a te tamahine ra, na Mata'ura oia i rave, e tahu'a teie taata. Ua haapii oia i te tamahine i te poro'i mana'o e te mau piri o te fenua.

Ia paari mai na tamarii, ua fifi te arii, inaha, toopiti oto'a o na tamarii nei e au i te mono i tona ti'araa.

Ua ani atu ra oia i te tahu'a rahi ia Tenuupana'i ia imi mai i te tahi rave'a. Ua na'o atu ra te tahu'a:

« E te Arii e, ia ti'a ia 'oe, e ma'a rave'a iti teie.E tamata i ia raua, inaha hô'e â to raua mahana fanauraa. Te tamarii tei rahi tona itoito e tona paari, nona te parahiraa, e 'a'e na marhaa nei i te mou'a teitei roa a'e o te fenua nei. Te tamarii e tae matamua i ni'a, ona te arii mai. »

Ia po'ipo'i a'e, ua haamata te tata'uraa. Ua puputu rahi mai te taata i mua i te mou'a.Ua tono atu ra te arii e toopiti o te mau pirimato nona i te tupu'ai mou'a. Ua tuo 'oia i tana nau tamarii, tei ite a'e na i te 'opuaraa a te mau metua.

Ua parau atu ra 'oia i te tamaiti: ''Ia 'oe, e taata aravehi oe i te 'a'e mou'a, e na mua atu nei 'oe i te haere!''

Ua na'o atu ra i te tamahine: ''Ia 'oe e ta'u tamahine, e na te pae aui oe i te hare. Te tamarii matamua e tae i te tupu'ai mou'a oia te mono ia'u.Na to orua feia tariparau e horo'a i te faarevaraa, e ta'i ê to te tahi pahu, e ta'i e to te tahi.Na te tari prau e ato'a e faa'ite mai ia matou i to orua ti'araa;toomaha piimato aravehi roa o te 'a'e ato'a na na poro e ha o te mou'a, na te ta'i o ta ratou pahu e faa'ite i to orua tere.

Reva atu ra na maehaa. To te tamahine te 'e'a roa a'e, e mea huru ohie ra. To te tamaroa, e 'e'a poto a'e, mea fifi ra e te ataata ho'i »

Ua na ni’a iho ra te tamahine i te puu ‘aivi e ‘oi’oi atu ra tona tereraa.

Ua na te aro mou’a te tuâne, e mea na roto oia i tona puai. Ua rave ato’a mai oia e piti tau ra’au ei titi na na. ‘Oi’oi ato’a atu ra tona tereraa.

I te ti’araa te râ, ua hau atu i te ‘afaraa te vahi tana i ‘a’e. Ua faaea rii iho ra oia no tona hepohepo. ‘Aita e vahi ‘apoo ei patiaraa i tana na titi ‘aito, e mea hinuhinu roa te mato i taua vahi ra e te topatarere hoi.

Ua tape’a a’e ra na rima i te ûpoo e ua feruri iho ra oia. Tona ia faarooraa i te ho’e reo iti i piha’i iho ia na. Tona hoa o Matare’a tei na’o atu :

-E tauturu vau ia ‘oe i roto i to ‘oe tere e teie tamaiti hui arii, ua hau a’e to’u pa’ari i te ‘ofa’i, ‘a mau ia’u.

Ua mo’ehia-roa hia o Matare’a i teie tamaiti, tei ni’a noa iho hoi i tona tâtua. Ua rave maira oia i te tohi mata re’a, ua pao a’e ra i te ‘ofai ei ‘apoo no tana na titi . ‘Auaa o Matare’a i ‘oi’oi faahou ai oia i te ‘a’eraa.

Na te pahu i faa’ite i te tamahine i te tere o tona tuane. Ua papu a’e ra iana, e na mua tona tuâne i te tapae . Ua faaea a’e ra oia i ni’a i te ho’e ‘ôfa’i mai te ha’uti ‘ore. Ua faaea ato’a hoi te ta’i pahu.

Ua ani a’e ra ‘oia na roto i te mana’o i te tauturu a te ‘aito ra o Pai tei tui te roo no tana ‘omore.

Ua mau a’e ra o Pai i tana ‘omore e ua mao’a a’e ra i ni’a ia Tainuna. Ua faahahi a’e ra te tahu’a ra o Tenuupana’i i te tereraa o te omore tei tano atu i ni’a i te mou’a tâpiri e puta roa atu ra, mai te pâtiri ra te haruru i faaroohia. Ua mapiha roa te ‘omore a Pai i ni’a roa ia Mai’ao te mauraa.

No teie haruru rahi e te ‘ohipa tana i ‘ite, ua tupu te mata’u i roto i teie tamaiti. Tau metera rii noa e toe ra a tae roa atu ai oia i ni’a i te tupu’ai mou’a.

Ua ri’ari’a ‘oia , ‘aita atu ra te ‘avae i mau faahou e topa roa mai ra oia i raro i te mou’a.

Ua hi’o muhu ore noa te arii e tona mau taata i te ‘ohipa i tupu, are’a te pahu ra, te faa’ite ra ia e ua tapae teie tamahine i ni’a i te tupu’ai mou’a.

Ua faariro a’e ra te arii i tana tamahine ei arii vahine.

Hi’o a’e ra i te mou’a e na’o a’e ra :

-No te haruru ta ‘oe i faatupu, ua ravehia te varua o ta’u tamaiti e te patiri. ‘E’ita atu ra ‘oe e parau faahouhia o Moua Muhu, o Mou’a Puta ra. O te i’oa ia o teie mou’a e tae mai i teie mahana.

(Na Tetuarii a Papai, mono tavana no Afareaitu)

A’ai no Tohi’ea

E maehaa ta te Arii o Afareaitu i fanau. Ia au i te faanahoraa a te Maohi, te tamarii matahiapo te mono i te ti'araa o te metua tane.Ua fe'a'a te mana'o o te metua tane, i te mea, te tamarii tamahine te matahiapo.

No te tamaroa te ti'araa, aita ra te tupuraa o te ohipa i ai i te peu i matauhia. Ua hurue te faatereraa i mana'ohia no raua. Na te taea'e o te Arii i rave i te tamaroa.E piimato rahi oia no Aimeho.Ua haapii oia i te tamaroa i te peu no te pa'i'uma mou'a e no te miriraa e te haamo'eraa i te tino pohe o te mau aito.

Are'a te tamahine ra, na Mata'ura oia i rave, e tahu'a teie taata. Ua haapii oia i te tamahine i te poro'i mana'o e te mau piri o te fenua.

Ia paari mai na tamarii, ua fifi te arii, inaha, toopiti oto'a o na tamarii nei e au i te mono i tona ti'araa.

Ua ani atu ra oia i te tahu'a rahi ia Tenuupana'i ia imi mai i te tahi rave'a. Ua na'o atu ra te tahu'a:

« E te Arii e, ia ti'a ia 'oe, e ma'a rave'a iti teie.E tamata i ia raua, inaha hô'e â to raua mahana fanauraa. Te tamarii tei rahi tona itoito e tona paari, nona te parahiraa, e 'a'e na marhaa nei i te mou'a teitei roa a'e o te fenua nei. Te tamarii e tae matamua i ni'a, ona te arii mai. »

Ia po'ipo'i a'e, ua haamata te tata'uraa. Ua puputu rahi mai te taata i mua i te mou'a.Ua tono atu ra te arii e toopiti o te mau pirimato nona i te tupu'ai mou'a. Ua tuo 'oia i tana nau tamarii, tei ite a'e na i te 'opuaraa a te mau metua.

Ua parau atu ra 'oia i te tamaiti: ''Ia 'oe, e taata aravehi oe i te 'a'e mou'a, e na mua atu nei 'oe i te haere!''

Ua na'o atu ra i te tamahine: ''Ia 'oe e ta'u tamahine, e na te pae aui oe i te hare. Te tamarii matamua e tae i te tupu'ai mou'a oia te mono ia'u.Na to orua feia tariparau e horo'a i te faarevaraa, e ta'i ê to te tahi pahu, e ta'i e to te tahi.Na te tari prau e ato'a e faa'ite mai ia matou i to orua ti'araa;toomaha piimato aravehi roa o te 'a'e ato'a na na poro e ha o te mou'a, na te ta'i o ta ratou pahu e faa'ite i to orua tere.

Reva atu ra na maehaa. To te tamahine te 'e'a roa a'e, e mea huru ohie ra. To te tamaroa, e 'e'a poto a'e, mea fifi ra e te ataata ho'i »

Ua na ni’a iho ra te tamahine i te puu ‘aivi e ‘oi’oi atu ra tona tereraa.

Ua na te aro mou’a te tuâne, e mea na roto oia i tona puai. Ua rave ato’a mai oia e piti tau ra’au ei titi na na. ‘Oi’oi ato’a atu ra tona tereraa.

I te ti’araa te râ, ua hau atu i te ‘afaraa te vahi tana i ‘a’e. Ua faaea rii iho ra oia no tona hepohepo. ‘Aita e vahi ‘apoo ei patiaraa i tana na titi ‘aito, e mea hinuhinu roa te mato i taua vahi ra e te topatarere hoi.

Ua tape’a a’e ra na rima i te ûpoo e ua feruri iho ra oia. Tona ia faarooraa i te ho’e reo iti i piha’i iho ia na. Tona hoa o Matare’a tei na’o atu :

-E tauturu vau ia ‘oe i roto i to ‘oe tere e teie tamaiti hui arii, ua hau a’e to’u pa’ari i te ‘ofa’i, ‘a mau ia’u.

Ua mo’ehia-roa hia o Matare’a i teie tamaiti, tei ni’a noa iho hoi i tona tâtua. Ua rave maira oia i te tohi mata re’a, ua pao a’e ra i te ‘ofai ei ‘apoo no tana na titi . ‘Auaa o Matare’a i ‘oi’oi faahou ai oia i te ‘a’eraa.

Na te pahu i faa’ite i te tamahine i te tere o tona tuane. Ua papu a’e ra iana, e na mua tona tuâne i te tapae . Ua faaea a’e ra oia i ni’a i te ho’e ‘ôfa’i mai te ha’uti ‘ore. Ua faaea ato’a hoi te ta’i pahu.

Ua ani a’e ra ‘oia na roto i te mana’o i te tauturu a te ‘aito ra o Pai tei tui te roo no tana ‘omore.

Ua mau a’e ra o Pai i tana ‘omore e ua mao’a a’e ra i ni’a ia Tainuna. Ua faahahi a’e ra te tahu’a ra o Tenuupana’i i te tereraa o te omore tei tano atu i ni’a i te mou’a tâpiri e puta roa atu ra, mai te pâtiri ra te haruru i faaroohia. Ua mapiha roa te ‘omore a Pai i ni’a roa ia Mai’ao te mauraa.

No teie haruru rahi e te ‘ohipa tana i ‘ite, ua tupu te mata’u i roto i teie tamaiti. Tau metera rii noa e toe ra a tae roa atu ai oia i ni’a i te tupu’ai mou’a.

Ua ri’ari’a ‘oia , ‘aita atu ra te ‘avae i mau faahou e topa roa mai ra oia i raro i te mou’a.

Ua hi’o muhu ore noa te arii e tona mau taata i te ‘ohipa i tupu, are’a te pahu ra, te faa’ite ra ia e ua tapae teie tamahine i ni’a i te tupu’ai mou’a.

Ua faariro a’e ra te arii i tana tamahine ei arii vahine.

Hi’o a’e ra i te mou’a e na’o a’e ra :

-No te haruru ta ‘oe i faatupu, ua ravehia te varua o ta’u tamaiti e te patiri. ‘E’ita atu ra ‘oe e parau faahouhia o Moua Muhu, o Mou’a Puta ra. O te i’oa ia o teie mou’a e tae mai i teie mahana.

(Na Tetuarii a Papai, mono tavana no Afareaitu)

TE 'A'AI NO TE FE'E

TAU-MATA-FEE-FAA-TUPU-HAU

E ora-raa hau o tei 'ite hia i Aimeho. Mea au roa te ôra-raa!

E tae a'e ra i te mahana a tipae mai ai te TAATA HONU.

Ua faati'ati'a haere ratou i te feia i ana'anatae i te faaroo atu i te 'a'ai o to ratou mau tere faahiahia e te maere mau.

Ua tamata iho ra hô'e pupu taata i te pe'e i taua mau TAATA HONU ra, no to ratou hina'aro onoono i te mea 'api, noa atu ia te faa-ara-raa a te FEE o tei parau atu ia ratou e:

-Ia ho'i mai outou, ua taui ato'a to outou hûru;o oia ato'a ia te 'omua-raa o te hô'e tau 'api.

E ua reva mau ana'e iho ra.

E tau maoro o tei ma'iri!

Te ho'i ana'e mai ra i te fenua nei e to ratou ato'a 'oa'oa e te faahiahia mau no tei mata'ita'i-hia e tei itea-hia e ratou: oia ho'i te mau fenua 'api, te mau peu 'api e te hûru ora-raa 'api...

I te reira taime, taui ato'a iho ra te ora-raa: 'afa'i mai nei te peu 'api i te taa'e-raa; horo'a mai nei te taa'e-raa i te horuhoru i roto i te feruri-raa o te nunaa.

Tae mai te horuhoru, afa'i ato'a mai nei i te umeume; horo'a mai nei ta te umeume o te mârô ia;

Horo'a mai nei ta te mârô, o te tama'i ia.

Ua 'ore iho ra te hau...

Fanau mai ta te tama'i, e rau atua huru tama'i, o tei 'apiti-hia atu e te mau ma'i huru rau e te ô'e.

Veve iho ra te taata i te aroha.

'Are'a te FE'E, no tona 'oto e te mauiui, mana'o iho ra e 'aore paha 'ona e tai'o faahou i raro nei: Te vai nei ho'i ta tatou tapa'o i Aimeho nei, i te tuhaa no Papeto'ai, tapiri noa i te marae TAPUTAPUATEA e te fare pureraa o Papeto'ai iho.

Ua ti'a mai ra te FE'E mai roto mai i tona iho piha'a, e haere atu ra i te 'o'o'a fatata mai iana ma te mani'ini'i i tona au 'ei arai, ia 'ore te mau taata 'e'ê ia ô mai i roto i te 'o'o'a.

I muri iho, pii atu ra te FE'E i te mau HONU ato'a ma te ani ia ratou ia parahi e ia tia'i maite i te 'o'o'a.

Mai reira mai â te mau-raa te î'oa o OPU NOHU.

Riro atu ra tona 'omi'i ei 'ofa'i , are'a i tona aveave e va'u ra, ua piri atu ia i ni'a i na 'avei mou'a e vau o Moorea.

Hou ra tona faahuru'e-raa-hia, teie t ana i tâora mai:

-Te vai ra te taime e ho'i faahou mai â vau.

I reira ra, e mau tapa'o te na mua mai i to'u ho'i-raa mai oia ho'i te FAAHAU-RAA e te OTAHI-RAA!

(Haaputu-hia  e Rotui Tane e o Rotui Vahine)

TE A’AI O MO’OREA

I te ho’e motu iti, i te pae to’o’a o te ra ,no te fenua o Aimeo, oia ia o Maiao,
Te ora ra e rua na ta’ata, te tane e te vahine.To raua i’oa, o TEMAIATEA ma.
Aita â o raua tama. Teie ra , ua fa’a’amu raua i te ho’e animara, e taua animara ra e 'ûri ia, tei tauturu i to raua orara’a.

E tae atu ra i te tau, tô atu  ra Temaiana Vahine., fanau maira , e hûero !
Rave iho ra Temaiatua i taua hûero iti ra , hopoi atu ra i roto i te ho’e ana.,
oia o Vai’onini, vaiho atu ra i te hûero.

E tae a'e ra i te tau ,pata iho ra taua hûero iti ra.
I te ru’i, fa’aheita’oto mai ra te tâûra, na’o maira :
<< A ti’i i te tamaiti i te vahi o ta 'oe i vaiho !>>
Ti’a a'e  ra o Temaiana i ni'a, haere atu ra, e tae atu ra i te vahi o tana i vaiho.
Fa’aro’o a'e ra oia i te ta’i, e i tona fa’aro’oraa, e ta’i mo’o maua ia.
Ha’afatata atu ra i te vahi tana i vaiho, ite atu ra. E inaha e mo’o.
Rave a'e ra oia, huri a'e ra i ni'a i tona tapono, amo mai ra i te utuafare.

Aita ho'i e rave’a , to  raua ho’i teie tamaiti, fa’a’amu iho ra raua i ta raua tamari’i mo’o.
Ia rahi ra taua tamaiti  mo’o ra , te tupu nei te fifi i roto i te utuafare.
E taua fifi ra, te orera’a ia  e pa’ia fa’ahou i te mâ’a, no te mea, te ruhiruhi roa hia atu ra ho’i raua .
Te faito o te mâ’a e pau i te mo’o i te mahana ho’e, ahuru apo’o maniota, ho’e umete ‘io’io.

Mana’o ae ra o Temaiatea, e fa’aru’e i to raua tamaiti ia  'imi i te ora nona.
E tae mau atu ra i te mahana e reva ai to raua tamaiti mo’o i te fenua ta te metua i tono, oia hoi, i te fenua ra o Manunua i te ra’i e vai nei i te fenua Aimeo i te mata'eina’a o Ha ‘apiti.
Mau atu ra i ni'a i te o’oa e pohe iho ra te mo’o i reira.
Te huru o te mo’o , e mo’o re’are’a ia.

I parau hia ai to matou fenua o Moorea: teie te mo’o re’are’a ,

mea na ô mai i te terera’a mai.

E tere tapapa i na metua. I fa’aruru ai i na opape o te moana, huri opa atu ra i ni'a i te a’au.

Ui a'e ra te reo e : E aha teie i te a’au ?

Te pahono ra te reo pi’i e :

<<E mo’o, e mo’o re’are’a !>>

I ma’iri hia ai to’u ai’a i teie mahana e :

o MO’OREA.

TE RAHURAA O TAAROA I TE AO NEI

I noho maoro na o Ta’aroa i roto i tona ‘apu.
Mai te huero mau ia te menemene, e te ta’aminomino ra i roto i te aore, mai te pô tinitini mai â.
‘Aore ra, ‘aore marama, ‘aore fenua, ‘aore mou’a . Te vai ano noa ra .
‘Aore ta’ata, ‘aore pua’a, ‘aore moa, ‘aore ‘uri, aore ‘ohipa oraora, ‘aore tai, ‘aore vai.
Ia tae ra i te ho’e tau, te patapata ra o Ta’aroa i tona ‘apu i roto i tona nohara’a piri, ‘afa ‘aera,
parari ‘aera. Ua unuhi ‘aera Ta’aroa, ti’a noa ihora i nia iho i te ‘apu, e ua pi’i ‘atu’ra :
<<’O vai to ni’a na ? ‘O vai tei raro na ?>> ‘Aore reo i te paraura’a mai.
<<O vai tei tai na ? O vai to uta na ? ‘Aore reo i te paraura’a mai.
E vevovevo anae no tona iho reo, e ati noa ae, aita tu.
Ta’o atu ra Ta’aroa : << E te papa e, ‘a ne’e mai !>> ‘Aore ra e papa e ne’e atu.
Ta’o atura :<<E te one e, a ne’e mai !>> ‘Aore ra e one i ne’e atu.
Riri ‘atu ra i te mea ‘aita ‘oia i fa’aro’ohia. Huri iho ra i taua ‘apu nona ra, fa’ati’a iho ra i ni’a ei ‘apu
no te ra’i. Topa atura i te i’oa o Rumia. ‘Rohirohi atu ra, e ri’a ri’i iho ra.
Ua unuhi atu ra i te ho’e pa’a hou o tei vehi ia na iho, rave atura ei papa, e ei one.
‘Aore â ra i mâha tona riri, rave atu ra i tona tuamo’o ei pânei mou’a, tona ‘ao’ao ei pânei mou’a, tona manava ei pati’i ata marevareva, tona to’ahua e tona i’o ei repo fenua.
Tona rima e tona ‘avae ei fa’a’eta’eta no te fenua, tona mai’ u’u rima e tona mai’u’u ‘avae, ei ‘apu e ei poa no te i’a, tona huruhuru ei ra’au, ei nana’ihere e ei ra’au tafifi ia ruperupe te fenua e tona a’au ei oura e ei puhi no te vai e te tai.
E âhu tura te toto o Ta’aroa, mareva tura ei ra’i ‘ute’ute e ei anuanua.
‘Are’a te uru o Ta’aroa ra , vai mo’a noa tura ia nona iho, Te vai ora noa ra o Ta’aroa i te hoe tino ore. Oia te fatu o te mau mea ato’a.